Cây đàn Tính (Tính tẩu) là linh hồn của nghệ thuật hát Then. Một cây đàn tốt với quả bầu tròn trịa, mặt gỗ ngô đồng âm vang và cần đàn dẻo dai sẽ là người bạn tri kỷ chắp cánh cho giọng hát của trẻ bay xa.
Dưới đây là cẩm nang chi tiết từ các nghệ nhân giúp cha mẹ chọn được cây đàn Tính chuẩn mực nhất cho con.
1. Bốn tiêu chí vàng khi chọn cây đàn Tính cho học sinh
1. Chiều dài cần đàn: Chọn loại cần ngắn (Cần học sinh)
- Cây đàn Tính của người lớn thường có cần dài từ 90cm – 105cm, quá dài so với sải tay của các bé tiểu học khiến con phải với tay mỏi vai.
- Với học sinh từ 7–12 tuổi, cha mẹ hãy đặt nghệ nhân làm cây đàn Tính học sinh có chiều dài cần khoảng 75cm – 80cm. Cần đàn ngắn giúp các ngón tay của bé vươn bấm nốt vô cùng nhẹ nhàng và thoải mái.
2. Bầu đàn: Quả bầu ve già tự nhiên
- Bầu đàn tốt nhất là làm từ nửa quả bầu ve già (bầu nậm) phơi khô kiệt, vỏ dày cứng cáp, gõ ngón tay vào kêu 'coong coong' vang đanh. Tránh mua những cây đàn làm bằng bầu nhựa công nghiệp vì âm thanh rất nông, đục và thiếu đi độ ngân tự nhiên.
3. Mặt đàn: Gỗ ngô đồng mộc
- Mặt đàn làm bằng gỗ cây ngô đồng sấy khô dày khoảng 2–3mm. Gỗ ngô đồng có đặc tính xốp nhẹ, truyền dẫn âm thanh cực tốt, tạo nên độ ấm áp đặc trưng cho tiếng đàn Tính.
- Mặt đàn phải phẳng phiu, có 2 lỗ thoát âm nhỏ xinh được trổ hoa văn tinh tế.
4. Dây đàn: Dây cước mềm số 40–50
- Đàn Tính học sinh thường mắc 2 dây (hoặc 3 dây). Dây đàn là loại cước câu cá hoặc cước tơ chuyên dụng mềm mại. Dây cước không bị rỉ sét, chịu được mồ hôi tay của trẻ và bấm êm ái suốt nhiều giờ tập luyện.
2. Bí quyết giúp trẻ làm chủ kỹ năng "Vừa đàn vừa hát"
Nhiều bé khi mới học thường gặp hiện tượng: hễ miệng bắt đầu hát thì tay gảy đàn lại dừng lại, hoặc khi tập trung gảy đàn thì miệng lại quên mất lời ca. Cha mẹ hãy hướng dẫn con phương pháp chia 3 bước kinh điển sau:
- Bước 1: Luyện tay đàn thành phản xạ tự động: Cho bé gảy giai điệu đệm của bài hát trong lúc xem tivi hoặc nói chuyện bình thường. Khi đôi tay đã gảy thuần thục mà não bộ không cần phải tập trung nhìn ngón tay nữa, bé đã sẵn sàng để hát.
- Bước 2: Hát gõ nhịp vỗ tay: Hát thuộc làu lời bài hát và vỗ hai bàn tay theo nhịp phách bài hát.
- Bước 3: Ghép từng câu một cách chậm rãi: Bắt đầu với tốc độ chậm bằng một nửa bình thường. Gảy một nhịp đàn, hát một từ; dần dần nâng tốc độ lên khi sự tự tin đã hình thành.
3. Cách bảo quản cây đàn Tính của con
- Treo đàn nơi khô ráo trên giá treo tường phòng học, tránh để đàn nằm bẹp dưới sàn nhà dễ bị giẫm đạp nứt bầu ve.
- Tránh để đàn cạnh nguồn nhiệt như máy sấy, lò sưởi hay ánh nắng gắt chiếu trực tiếp.
- Sau khi tập xong, dùng khăn mềm lau nhẹ cần đàn và dây cước để loại bỏ mồ hôi tay giúp dây đàn luôn trơn láng.
4. Kỹ thuật lên dây đàn Tính chuẩn xác bằng điện thoại thông minh
Cây đàn Tính 2 dây truyền thống thường được lên theo quãng 4 hoặc quãng 5 đúng chuẩn âm nhạc dân gian:
- Dây trầm (dây dưới): Lên nốt Đô (C) hoặc nốt Rê (D) trầm ấm.
- Dây bổng (dây trên): Lên nốt Sol (G) hoặc nốt La (A) trong sáng.
- Cách lên dây: Dùng ứng dụng đo âm thanh miễn phí trên điện thoại (như GuitarTuner hoặc SoundCorset). Vặn nhẹ chốt gỗ (tai đàn) theo chiều kim đồng hồ để căng dây cho nốt cao lên, hoặc nhả ngược lại để nốt trầm xuống. Chốt gỗ đàn Tính giữ dây bằng lực ma sát tự nhiên, nên khi vặn hãy ấn nhẹ chốt vào trong lỗ cần đàn để chốt bám chặt không bị tuột dây.
5. Câu hỏi thường gặp của phụ huynh khi con học Hát Then (FAQ)
Giọng bé hơi trầm hoặc phát âm chưa chuẩn tiếng Tày thì có hát Then được không?
Hoàn toàn không sao! Trong các lớp học hát Then hiện đại dành cho thiếu nhi, 80% các tác phẩm là bài hát Then lời mới bằng tiếng Việt phổ thông trong sáng. Với các bài Then tiếng Tày cổ, các nghệ nhân luôn có phương pháp phiên âm tiếng Việt và hướng dẫn phát âm từng từ ngữ rất chậm rãi, vui vẻ như học một ngoại ngữ mới, giúp trẻ mở rộng vốn ngôn ngữ phong phú.
Học đàn Tính có giúp con tự tin hơn trong giao tiếp không?
Rất nhiều học sinh nhút nhát sau 3–6 tháng học Hát Then - Đàn Tính đã có sự lột xác ngoạn mục về phong thái. Việc vừa đàn vừa cất tiếng hát đòi hỏi trẻ phải mở rộng khẩu hình, nhìn thẳng vào khán giả với ánh mắt tươi vui và nụ cười rạng rỡ. Sự tán thưởng của thầy cô, bạn bè trong các dịp biểu diễn học đường sẽ là liều thuốc kỳ diệu bồi đắp lòng tự tin vững vàng cho con.
[!TIP] Lời khuyên từ Ban biên tập Mỗi tiếng đàn Tính vang lên như lời nhắn nhủ về tình yêu cội nguồn và lòng biết ơn đấng sinh thành. Hãy lắng nghe con hát điệu Then bên mâm cơm gia đình; sự hồn nhiên, trong trẻo của con hòa quyện cùng tiếng đàn bầu ve mộc mạc sẽ là những ký ức tuổi thơ tươi đẹp nhất đi cùng con suốt cuộc đời.
